Scriptures

Śrīmad Devī Bhāgavatam

BOOK 11 • CHAPTER 20
Ch 20 Verse 1-2 Verse
Sanskrit Text
११.२० विंशोऽध्यायः । ब्रह्मयज्ञादिकीर्तनम् । श्रीनारायण उवाच । त्रिराचम्य द्विजः पूर्वं द्विर्मार्जनमथाचरेत् । उपस्पृशेत्सव्यपाणिं पादौ च प्रोक्षयेत्ततः ॥ १ ॥ शिरसि चक्षुषि तथा नासायां श्रोत्रदेशके । हृदये च तथा मौलौ प्रोक्षणं सम्यगाचरेत् ॥ २ ॥
English Translation
The twice born (Brāhmaṇa) is firstly to sip three times (make Ācamana); then to make the mārjana (sprinkle water) twice; he is to touch the water by the right hand and sprinkle water on his two feet. Next, he is to sprinkle with water his head, eyes, nose, ears, heart, and head thoroughly. Then speaking out the Deśa and Kāla (place and time) he should commence the Brahmā Yajñā.
Ch 20 Verse 3-4 Verse
Sanskrit Text
देशकालौ समुच्चार्य ब्रह्मयज्ञमथाचरेत् । द्वौ दर्भौ दक्षिणे हस्ते वामे त्रीनासने सकृत् ॥ ३ ॥ उपवीते शिखायां च पादमूले सकृत्सकृत् । विमुक्तये सर्वपापक्षयार्थं चैवमेव हि ॥ ४ ॥
English Translation
Next for the destruction of all the sins and for getting liberation, he should have the Darbha (sacrificial grass, and the Kuśa grasses), two on his right hand, three on his left hand, one grass each on his seat, sacrificial thread, his tuft, and his heels. No sin can now remain in his body.
Ch 20 Verse 5-10 Verse
Sanskrit Text
सूत्रोक्तदेवताप्रीत्यै ब्रह्मयज्ञं करोम्यहम् । गायत्रीं त्रिर्जपेत्पूर्वं चाग्निमीळे ततः परम् ॥ ५ ॥ यदङ्गेति ततः प्रोच्य अग्निर्वै इति कीर्तयेत् । अथ महाव्रतं चैव पन्था एतच्च कीर्तयेत् ॥ ६ ॥ अथातः संहितायाश्च विदा मघवदित्यपि । महाव्रतस्येति तथा इषे त्वोर्जे इतीव हि ॥ ७ ॥ अग्न आयाहि चेत्येवं शन्तो देवीरितीति च । अथ तस्य समाम्नायो वृद्धिरादैजितीव हि ॥ ८ ॥ अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पञ्चसंवत्सरेति च । मयरसतजभनेत्येव गौर्ग्मा इत्येव कीर्तयेत् ॥ ९ ॥ अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म इत्यपि । तच्छंयोरिति च प्रोच्य ब्रह्मणे नम इत्यपि ॥ १० ॥
English Translation
“I am performing this Brahmā Yajñā for the satisfaction of the Devatā according to the Sūtra,” thus thinking he is to repeat the Gāyatrī thrice. Then he is to recite the following mantras :-- “Agnimīle purohitam, etc. ,” “Yadamgeti” “Agnirvai,” “Mahāvratañcaiva panthā,” “Athātaḥ Śamhitāyāśca vidāmaghavat,” “Mahāvratasya,” “Īṣetvorjetvā,” “Agna āyāhi” “Śanno Devī rabbīsṭaye,” “Tasya Samāmnāyo” “Briddairādaich” “Śikṣām pravakṣyāmi,” “Pañca Samvatsareti,” “Mayarasatajabhetyeva,” “Gaurgmā,” also he is to recite the two following Sūtras :-- “Athāto Dharma Jijñāsā,” “Athāto Brahmā Jijñāsa.” Next he is to recite the mantra “Tacamyoḥ” and also the mantra “Namo Brāhmaṇe namo stvagnaye namaḥ prithivyai nama Osadhībhyoḥ namaḥ”. (These mantras are the famous mantras of the Rig Veda).
Ch 20 Verse 11-17 Verse
Sanskrit Text
तर्पणं चैव देवानां ततः कुर्यात्प्रदक्षिणम् । प्रजापतिश्च ब्रह्मा च वेदा देवास्तथर्षयः ॥ ११ ॥ सर्वाणि चैव छन्दांसि तथोङ्कारस्तथैव च । वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री च ततः परम् ॥ १२ ॥ गायत्री चैव यज्ञाश्च द्यावापृथिवी इत्यपि । अन्तरिक्षं त्वहोरात्राणि च साङ्ख्या अतः परम् ॥ १३ ॥ सिद्धाः समुद्रा नद्यश्च गिरयश्च ततः परम् । क्षेत्रौषधिवनस्पत्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ १४ ॥ नागा वयांसि गावश्च साध्या विप्रास्तथैव च । यक्षा रक्षांसि भूतानीत्येवमन्तानि कीर्तयेत् ॥ १५ ॥ अथो निवीती भूत्वा च ऋषीन्सन्तर्पयेदपि । शतर्चिनो माध्यमाश्च गृत्समदस्तथैव च ॥ १६ ॥ विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाज एव च । वसिष्ठश्च प्रगाथश्च पावमान्यस्ततः परम् ॥ १७ ॥
English Translation
Next perform the Deva-tarpaṇam, thus :-- “Om Prajāpati stripyatu”, “Om Brahmā stripyatu”, “Om Vedās tripyantu,” “Om Ṛṣayastri pyantu”, “ Om Devāstripantu,” “Om Sarvaṇi candāmsi tripyantu”, “Om Om Kāra stripyatu”, “Om Vaṣaṭ Kāra stripyatu”, “Om Vyārhitayas tripyantu”, Om Sāvitrī tripyatu”, “Om Gāyatrī tripyatu”, “Om Yajñā stripyantu,” Om Dyāvā prithivyau tripyatām. Om antarīkṣam tripyatu, Om Ahorātrāni tripyantu, Om Sāmkkyā stripyantu, Om Siddhā stripyantu, Om Samudrā stripyantu, Om Nadyās tripyantu, Om girayas tripyantu, Om Ksettrauṣ adhivana spati gandharvā Psarasas tripyantu, Om nāgā vayāmsi gāvasca sādhyā viprāsta thaiva ca, yakṣā rakṣāṇsi bhutanī tyeva mantāni tripyantu. Next, suspending the sacrificial thread from the neck, perform the Ṛṣi tarpaṇam, thus :-- Om Śatarcinas tripyantu, Om mādhyamās tripyantu, Om Gritsamada stripyatu, Om Viśvāmitra stripyantu, Om Vāmadeva stripyantu, Om Atri stripyatu, Om Bharadvājastripyatu, Om Vaśiṣṭhastripyatu, Om Pragāthastripyatu, Pāvamānyastripyantu. Next, holding the sacrificial thread over the right shoulder and under the left arm, perform the Tarpaṇam, thus :--
Ch 20 Verse 18-25 Verse
Sanskrit Text
क्षुद्रसूक्ता महासूक्ताः सनकश्च सनन्दनः । सनातनस्तथैवात्र सनत्कुमार एव च ॥ १८ ॥ कपिलासुरिनामानौ वोहलिः पञ्चशीर्षकः । प्राचीनावीतिना तच्च कर्तव्यमथ तर्पणम् ॥ १९ ॥ सुमन्तुर्जैमिनिर्वैशम्पायनः पैलसूत्रयुक् । भाष्यभारतपूर्वं च महाभारत इत्यपि ॥ २० ॥ धर्माचार्या इमे सर्वे तृप्यन्त्विति च कीर्तयेत् । जानन्ति बाहविगार्ग्यगौतमाश्चैव शाकलः ॥ २१ ॥ बाभ्रव्यमाण्डव्ययुतोमाण्डूकेयस्ततः परम् । गार्गी वाचक्नवी चैव वडवा प्रातिथेयिका ॥ २२ ॥ सुलभायुक्तमैत्रेयी कहोलश्च ततः परम् । कौषीतकं महाकौषीतकं वै तर्पयेत्ततः ॥ २३ ॥ भारद्वाजं च पैङ्ग्यं च महापैङ्ग्यं सुयज्ञकम् । साङ्ख्यायनमैतरेयं महैतरेयमेव च ॥ २४ ॥ बाष्कलं शाकलं चैव सुजातवक्त्रमेव च । औदवाहिं च सौजामिं शौनकं चाश्वलायनम् ॥ २५ ॥
English Translation
:-- Om Kṣudrasūktā stripyantu. Om Mahāsūktāstripyantu. Om Sanaka stripyatu. Om Sananda stripyatu. Om Sanātana stripyatu. Om Sanat Kumāra stripyatu. Om Kapila stripyatu. Om Āsuristripyatu, Om Vohalistripyatu. Om Pañcaśikha stripyatu. Om Sumantu Jaimini Vaiśampāyana Paila Sūtra Bhāṣya bhārata Mahā Bhārata Dharmācāryah stripyantu. Om Jānantīvāha vigārgya Gautama Śākalya vābhravya Māndavya Māndūkeyā stripyantu. Om Gārgī Vācakṇavī tripyatu. Om Vadavā prātitheyī tripyatu. Om Sulabhā maitreyī tripyatu. Om Kahola stripyatu. Om Kauṣītaka stripyatu. Om Mahā Kauṣitaka stripyatu. Om Bhāradvāja stripyatu, Om Paimga stripyatu. Om Mahāpaimga stripyatu. Om Sujajñā stripyatu. Om Sāmkhyāyana stripyatu. Om Aitareya stripyatu. Om Mahaitareya stripyatu. Om Vāskala stripyatu. Om Sākala stripyatu. Om Sujāta vaktra stripyatu. Om Audavāhi stripyatu. Om Saujāmi stripyatu, Om Śaunaka stripyatu, Om Āśvalāyana stripyatu.
Ch 20 Verse 26-27 Verse
Sanskrit Text
ये चान्ये सर्व आचार्यास्ते सर्वे तृप्तिमाप्नुयुः । ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ॥ २६ ॥ ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् । एवं ते ब्रह्मयज्ञस्य विधिरुक्तो महामुने ॥ २७ ॥
English Translation
Let all the other Ācāryas be satisfied. “Om Ye Ke cāsmaṭ kule Jātā aputrā gotriṇo mritāh. te grihṇantu mayā dattam vastraniṣpīḍi to dakam.” Saying thus offer water squeezed out of a cloth. O Nārada! Thus I have spoken to you of the rules of Brahmā Yajñā.
Ch 20 Verse 28-30 Verse
Sanskrit Text
यश्चायं कुरुते ब्रह्मयज्ञस्य विधिमुत्तमम् । सर्ववेदाङ्गपाठस्य फलमाप्नोति साधकः ॥ २८ ॥ वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नित्यश्राद्धं तथैव च । अतिथिभ्योऽन्नदानं च नित्यमेव समाचरेत् ॥ २९ ॥ गोग्रासं च ततो दत्त्वा भुञ्जीत ब्राह्मणैः सह । अह्नस्तु पञ्चमे भागे प्रकुर्यादेतदुत्तमम् ॥ ३० ॥
English Translation
Whoever performs thus the Brahmā Yajñā gets the fruits of studying all the Vedas. Then performing, in due order, the Vaiśva deva, Homa, Śrāddha, serving the guests, and feeding the cows, the devotee is to take his meals during the fifth part of the day along with the other Brāhmaṇas.
Ch 20 Verse 31 Verse
Sanskrit Text
इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकौ नयेत् । अष्टमे लोकयात्रा तु बहिः सन्ध्यां ततः पुनः ॥ ३१ ॥
English Translation
Then the sixth and the seventh parts of the day he is to spend in reading histories and the Purāṇas. Then the eighth part of the day he is to devote in seeing the relatives, talking with them and receiving visits from other persons; then he will be prepared to perform the evening Sandhyā.
Ch 20 Verse 32 Verse
Sanskrit Text
अथ सायन्तनीं सन्ध्यां प्रवक्ष्यामि महामुने । यदनुष्ठानमात्रेण महामाया प्रसीदति ॥ ३२ ॥
English Translation
O Nārada! I am now talking of the evening Sandhyā. Listen. Śrī Bhagavatī is pleased very quickly with him who performs the evening Sandhyā.
Ch 20 Verse 33-34 Verse
Sanskrit Text
आचम्य प्राणानायम्य साधकः स्थिरमानसः । बद्धपद्मासनो योगी सायङ्काले स्थिरो भवेत् ॥ ३३ ॥ श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादौ सगर्भः प्राणसंयमः । अगर्भो ध्यानमात्रं तु स चामन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥
English Translation
First make the Ācaman and make the Vāyu (air) in the body steady. With heart tranquilled and with the seat Baddha Padmāsana, be calm and quiet while engaged in performing the Sandhyā. At the commencement of all actions prescribed in the Śrutis and Smritis, first perform the Sagarbha Prāṇāyama. In other words recite the mantra mentally for the due number of moments and make the Prānāyama. Simply meditating is called Agarbha Prāṇāyama. Here no mantra is necessary to be recited.
Ch 20 Verse 35 Verse
Sanskrit Text
भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा नान्यथा कर्म कीर्तितम् । सलक्षो देवतां ध्यात्वा पूरकुम्भकरेचकैः ॥ ३५ ॥
English Translation
Then have the Bhutaśuddhi (have the purifications of the elements) and make the Saṅkalpa. First of all, the purification of elements, etc., are to be done first; one becomes, then, entitled to do other actions. While doing Pūraka (inhaling), Kumbhaka (retaining) and Rechaka (exhaling) in Praṇāyāma, meditate on the Deity stated duly. In the evening time meditate on the Bhagavatī Sandhyā Devī thus :-- The name of the then Gāyatrī Devī is Sarasvatī.
Ch 20 Verse 36-38 Verse
Sanskrit Text
ध्यानं प्रकुर्यात्सन्ध्यायां सायङ्काले विचक्षणः । वृद्धां सरस्वतीं देवीं कृष्णाङ्गीं कृष्णवाससम् ॥ ३६ ॥ शङ्खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहनाम् । नानारत्नलसद्भूषां क्वणन्मञ्जीरमेखलाम् ॥ ३७ ॥ अनर्घ्यरत्नमुकुटां तारहारावलीयुताम् । ताटङ्कबद्धमाणिक्यकान्तिशोभिकपोलकाम् ॥ ३८ ॥
English Translation
She is old, of black colour, wearing ordinary clothes; in her hands are seen conch shell, disc, club and lotus. On Her feet the anklets are making sweet tinkling sounds; on Her loins there is the golden thread; decked with various ornaments. She is sitting on Garuḍa. On Her head the invaluable jewel crown is seen; on Her neck, the necklaces of stars; Her forehead is shining with a brilliant lustre emitting from the pearl and jewel Tātamka ornaments.
Ch 20 Verse 39-42 Verse
Sanskrit Text
पीताम्बरधरां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सामवेदेन सहितां संयुतां सत्त्ववर्त्मना ॥ ३९ ॥ व्यवस्थितां च स्वर्लोके आदित्यपय्हगामिनीम् । आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात् ॥ ४० ॥ एवं ध्यात्वा च तां देवीं सन्ध्यासङ्कल्पमाचरेत् । आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण अग्निश्चेति तथैव च ॥ ४१ ॥ विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् । गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये ॥ ४२ ॥
English Translation
She has put on yellow clothes; Her nature is eternal knowledge and ever-bliss. She is uttering Sāma Veda. She resides in the Heavens and daily She goes in the path of the Sun. I invoke the Devī from the Solar Orb. O Nārada! Meditate on the Devī thus and perform the Sandhyā. Then perform the Mārjanam by the mantra “Āpohiṣṭhā” and next by the mantra “Agniśca mā manyuśca.” The remaining actions are the same as before. Next, repeat the Gāyatrī and offer, with a pure heart, the offering of Arghya to the Sun for the satisfaction of Nārāyaṇa.
Ch 20 Verse 43-44 Verse
Sanskrit Text
अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः । उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम् ॥ ४३ ॥ देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् । अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः ॥ ४४ ॥
English Translation
While offering this Arghya, keep the two legs level and similar and take water in folded palms and meditating on the Devatā within the Solar Orb, throw it towards Him. The fool that offers Sūryārghya in the water, out of ignorance, disregarding the injunctions of the Śrutis, will have to perform Prāyaścitta for that sin.
Ch 20 Verse 45-47 Verse
Sanskrit Text
उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः । ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः ॥ ४५ ॥ गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् । सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम् ॥ ४६ ॥ यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् । सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥
English Translation
Next, worship the Sun by the Sūrya mantra. Then taking one’s seat, meditate on the Devī and repeat the Gāyatrī. One thousand times or five hundred times the Gāyatrī is to be repeated. The worship, etc., in the evening is the same as in the morning. Now I am speaking of the Tarpaṇam in the evening Sandhyā.
Ch 20 Verse 48-52 Verse
Sanskrit Text
वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः । देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती ॥ ४८ ॥ सायङ्कालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः । स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च ॥ ४९ ॥ मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा । तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम् ॥ ५० ॥ वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च । सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा ॥ ५१ ॥ निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा । सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम् ॥ ५२ ॥
English Translation
Hear. Vaśiṣṭha is the Ṛṣi of the aforesaid Sarasvatī. Viṣṇu in the form of Sarasvatī is the Devatā; Gāyatrī is the Chanda; its application is in the Evening Sandhyā Tarpaṇam. Now the Tarpaṇam of the Sandhyāṅga (the adjunct of Sandhyā) runs as follows :-- “Om Svaḥ Puruṣam Tarpayāmi.” “Om Sāmavedam Tarpayāmi.” “Om Sūryamaṇḍalam tarpayāmi.” “Om Hiraṇyagarbham tarpayāmi.” “Om Paramātmānam tarpayāmi.” “Om Sarasvatīm tarpayāmi.” “Om Devamātaram tarpayāmi.” “Om Samkritim tarpayāmi.” “Om Vriddhām Sandhyām tarpayāmi “Om Viṣṇu rūpinīm Usasīm tarpayāmi.” “Om Nirmrijīm tarpayāmi.” “Om Sarvasiddhi kāriṇīm tarpayāmi.” “Om Sarvamantrā dhipatikām tarpayami.” “Om Bhurbhuvaḥ Svaḥ Puruṣam tarpayāmi.”
Ch 20 Verse 53-54 Verse
Sanskrit Text
इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् । सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम् ॥ ५३ ॥ सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा । सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव । सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति ॥ ५४ ॥
Sanskrit Colophon
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामेकादशस्कन्धे ब्रह्मयज्ञादिकीर्तनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ ११.२०॥
English Translation
Thus perform the Vaidik Tarpaṇam. O Nārada! Thus have been described the rules of the sin destroying evening Sandhyā. By this evening Sandhyā, all sorts of pains and afflictions and diseases are removed. And ultimately the Mokṣa is obtained. What more than this that you should know this Sandhyā Bandaṇam as the principal thing amongst the good conduct and right ways of living. Therefore Śrī Bhagavatī fructifies all the desires of the Bhaktas who perform this Sandhyā Vandaṇam. Here ends the Twentieth Chapter of the Eleventh Book on the description of Brahmā Yajñā, Sandhyās, etc., in the Mahāpurāṇam Śrī Mad Devī Bhāgavatam of 18,000 verses by Maharṣi Veda Vyāsa.