Śrīmad Devī Bhāgavatam - SRIMAD DEVI BHAGAVATAM

Ch 3 Verse 1-2 Verse

Sanskrit Text

८.३ तृतीयोऽध्यायः । भुवनकोशविस्तारे स्वायम्भुवमनुवंशकीर्तनम् । श्रीनारायण उवाच । महीं देवः प्रतिष्ठाप्य यथास्थाने च नारद । वैकुण्ठलोकमगमद् ब्रह्मोवाच स्वमात्मजम् ॥ १ ॥ स्वायम्भूव महाबाहो पुत्र तेजस्विनांवर । स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजाः सृज यथोचितम् ॥ २ ॥

English Translation

Nārāyaṇa said :-- O Nārada! When the Bhagavān went away to Vaikuṇṭha, establishing the Earth in due position and equilibrium, Brahmā spoke thus to his son :-- “O Powerful Son of mine, O Svāyamhhuva! The best of those that are filled with Teja (energy) and Tapas! Now go on with your work of creation, as you think proper, on this earth, the Upholdress of all the Jīvas.

Ch 3 Verse 3 Verse

Sanskrit Text

देशकालविभागेन यज्ञेशं पुरुषं यज । उच्चावचपदार्थैश्च यज्ञसाधनकैर्विभो ॥ ३ ॥

English Translation

And worship the Puruṣa, the Lord of Sacrifices, according to the division of place and time, and with all the necessary materials of various kinds, high and low, and those that will be useful in performing your sacrifices.

Ch 3 Verse 4 Verse

Sanskrit Text

धर्ममाचर शास्त्रोक्तं वर्णाश्रमनिबन्धनम् । एतेन क्रमयोगेन प्रजावृद्धिर्भविष्यति ॥ ४ ॥

English Translation

Do Dharma according to the Śāstras, and according to the Varṇa(the different castes) and Āsrama (Brahmācarya, etc.); thus by gradually going on step by step in the path of Yoga, your progeny will be multiplied.

Ch 3 Verse 5-6 Verse

Sanskrit Text

पुत्रानुत्पाद्य गुणतः कीर्त्या कान्त्यात्मरूपिणः । विद्याविनयसम्पन्नान् सदाचारवतां वरान् ॥ ५ ॥ कन्याश्च दत्त्वा गुणवद्यशोवद्भ्यः समाहितः । मनः सम्यक् समाधाय प्रधानपुरुषे परे ॥ ६ ॥

English Translation

Beget lovely sons and daughters, of good fame, culture, modesty and ornamented with various other good qualifications, like yourself; then marry your daughters when they will come to the marriageable age, to proper persons of good qualifications and then fix your mind thoroughly on the Excellent Puruṣa that is the very Best.

Ch 3 Verse 7-8 Verse

Sanskrit Text

भक्तिसाधनयोगेन भगवत्परिचर्यया । गतिमिष्टां सदा वन्द्यां योगिनां गमिता भवान् ॥ ७ ॥ इत्याश्वास्य मनुं पुत्र पद्मयोनिः प्रजापतिः । प्रजासर्गे नियम्यामुं स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ८ ॥

English Translation

O Child! Now go and serve the Bhagavān with devotion as I have advised you; and you will certainly attain that which is difficult to be worshipped and obtained. Advising thus his son Svāyambhuva Manu, and starting him in his work; of creation, the Lotus-born, the Lord of all the subjects, Brahmā went away to His own abode.

Ch 3 Verse 9-10 Verse

Sanskrit Text

प्रजाः सृजत पुत्रेति पितुराज्ञां समादधत् । स्वायम्भुवः प्रजासर्गमकरोत्पृथिवीपतिः ॥ ९ ॥

Sanskrit Colophon

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशविस्तारे स्वायम्भुवमनुवंशकीर्तनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ८.३॥ चतुऽर्थोऽध्यायः । भुवनकोशविषये प्रियव्रतवंशवर्णनम् । श्रीनारायण उवाच । मनोः स्वायम्भुवस्यासीज्ज्येष्ठः पुत्रः प्रियव्रतः । पितुः सेवापरो नित्यं सत्यधर्मपरायणः ॥ १॥ प्रजापतेर्दुहितरं सुरूपां विश्वकर्मणः । बर्हिष्मतीं चोपयेमे समानां शीलकर्मभिः ॥ २॥ तस्यां पुत्रान्दश गुणैरन्वितान्भावितात्मनः । जनयामास कन्यां चोर्जस्वतीं च यवीयसीम् ॥ ३॥ आग्नीध्रश्चेध्मजिह्वश्च यज्ञबाहुस्तृतीयकः । महावीरश्चतुर्थस्तु पञ्चमो रुक्मशुक्रकः ॥ ४॥ घृतपृष्ठश्च सवनो मेधातिथिरथाष्टमः । वीतिहोत्रः कविश्चेति दशैते वह्निनामकाः ॥ ५॥ एतेषां दशपुत्राणां त्रयोऽप्यासन्विरागिणः । कविश्च सवनश्चैव महावीर इति त्रयः ॥ ६॥ आत्मविद्यापरिष्णाताः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः । आश्रमे परहंसाख्ये निःस्पृहा ह्यभवन्मुदाः ॥ ७॥ अपरस्यां च जायायां त्रयः पुत्राश्च जज्ञिरे । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चेति विश्रुताः ॥ ८॥ मन्वन्तराधिपतय एते पुत्रा महौजसः । प्रियव्रतः स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम् ॥ ९॥ एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतबलेन्द्रियः । यदा सूर्यः पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽतपत् ॥ १०॥ भागे द्वितीये तत्रासीदन्धकारोदयः किल । एवं व्यतिकरं राजा विलोक्य मनसा चिरम् ॥ ११॥ प्रशास्ति मयि भूम्यां च तमः प्रादुर्भवेत्कथम् । एवं निवारयिष्यामि भूमौ योगबलेन च ॥ १२॥ एवं व्यवसितो राजा पुत्रः स्वायम्भुवस्य सः । रथेनादित्यवर्णेन सप्तकृत्वः प्रकाशयन् ॥ १३॥ तस्यापि गच्छतो राज्ञो भूमौ यद्रथनेमयः । पतितास्ते समुद्राख्यां भेजिरे लोकहेतवे ॥ १४॥ जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः । रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः ॥ १५॥ यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः । जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः ॥ १६॥ कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः । तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम् ॥ १७॥ समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च । क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः ॥ १८॥ क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः । सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा ॥ १९॥ प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः । तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम् ॥ २०॥ प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससम्प्लुते । जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः ॥ २१॥ शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते । यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः ॥ २२॥ कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते । हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः ॥ २३॥ क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसम्प्लुते । प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः ॥ २४॥ शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसङ्कुले । मेधातिथिरभूद्राजा प्रियव्रतसुतो वरः ॥ २५॥ पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले । वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः ॥ २६॥ कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः । आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता ॥ २७॥ एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः । विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत् ॥ २८॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशविषये प्रियव्रतवंशवर्णनं नाम चतुर्थेऽध्यायः ॥ ८.४॥

English Translation

When Brahmā went away, having ordered his son to create progeny and subjects, Manu, took that seriously in his heart and began to do that work. In due time, he had two powerful sons named Priyavrata and Uttānapāda and three lovely beautiful daughters endowed with various good qualities.

Ch 3 Verse 10-12 Verse

Sanskrit Text

आकूतिः प्रथमा कन्या द्वितीया देवहूतिका । तृतीया च प्रसूतिर्हि विख्याता लोकपावनी ॥ ११ ॥ आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय च मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यासां लोक इमाः प्रजाः ॥ १२ ॥

English Translation

Hear the names of the three daughters. The first daughter, the purifier of the world, was named Ākūti; the second was named Devahūti and the third was Prasūti. The first daughter Ākūti was married to the Maharṣi Ruci; the second was married to the Prajapati Karddama; and the third was married to the Prajapati Dakṣa.

Ch 3 Verse 11-15 Verse

Sanskrit Text

रुचेः प्रजज्ञे भगवान् यज्ञो नामादिपूरुषः । आकूत्यां देवहूत्यां च कपिलोऽसौ च कर्दमात् ॥ १३॥ साङ्ख्याचार्यः सर्वलोके विख्यातः कपिलो विभुः । दक्षात्प्रसूत्यां कन्याश्च बहुशो जज्ञिरे प्रजाः ॥ १४॥ यासां सन्तानसम्भूता देवतिर्यङ्नरादयः । प्रसूता लोकविख्याता सर्वे सर्गप्रवर्तकाः ॥ १५॥

English Translation

And know that all the beings in this world had their origin from this last daughter. Now hear the progeny of these three daughters and the Maharṣis respectively :-- By Maharṣi Ruci was born one son named Yajña, in the womb of Ākūti; he is the part of the Bhagavān Ādi Purusa Viṣṇu; by Maharṣi Karddama, in the womb of Devahūti was born the Bhagavān Kapila Deva, the famous author of the Śāṅkhya Śāstra; and in the womb of Prasūti, by the Prajāpati Dakṣa were born some daughters only; know that the Devas, men, beasts and birds were all created by this Prajāpati Dakṣa.

Ch 3 Verse 12-19 Verse

Sanskrit Text

यज्ञ शय भगवान्यार्थंघुवम्यन्ते तिष्यः । मनु रख छोक्ये०... याव्यदैवंगणैत् ॥ १६ ॥ कनिवलोपि महावोणी भगवान्याक्ये सिद्धतः । देवहूर्ये परं ज्ञानं सर्वाविद्यानिवतकम् ॥ १७ ॥ सविशेषं ध्यानयोगमध्यात्मज्ञाननिश्रध्यम् । काविंण शाख्यमाङ्गत सर्वाज्ञानविनाशनम् ॥ १८ ॥ अपदिष्य महाओगी स वयी पुलहाभ्यम् । अत्याचि वतीते देवः सोखावाची महायश्णः ॥ १९ ॥

English Translation

These offsprings were the first promulgators in the work of creation. In the Svāyambhuva Manvantara, the powerful Bhagavān Yajña, by the help of the Deva named Yāma, saved his mother’s Father Manu from the attacks of the Rakṣasas; and the great Lord of the Yogis, the Bhagavān Kapila, remained for a while in his Āsrama and gave spiritual instructions to his mother Devahūti, by which Avidyā could be at once destroyed, and disclosed his Śāṅkhya Śāstra, the great work on the Spiritual Philosophy and the special Dhyāna Yoga in all its details and finally went for Samādhi to the Āsrama of Pulaha where the great Deva Sāmkhyā cārya lives up to today.

Ch 3 Verse 13-21 Verse

Sanskrit Text

यजामसरणेनापि, साख्योगकृ शिकंद्राति.। तं वेदे कार्वितं योगाचार्यई. सर्वरप्रदमू ॥ 20 ॥ एवपुक्ते, मनो: कन्यारंश्वर्णन्मतुमम् । पठतां शुभ्वतां चापि सर्वेभावितानगतम् ॥ 21 ॥

English Translation

Oh! I bow down to the great Yogācārya, the Bhagavān Kapila Deva, the Fructifier of all desires, the more remembrance of Whose Name makes easily the Yogi realise the meaning of the Sāmkhya Jñāna. The sins are immediately destroyed of those that hear or read the holy anecdote of the progeny of the daughters of Manu.

Ch 3 Verse 14-24 Verse

Sanskrit Text

अतः परं प्रवह्यापि मन्तुपावयं शुभम् । यद्राकरणानिषेण 'परं पदावधान्युंयत ॥ 22 ॥ श्रीवार्षसग्रद्धिव्यस्था वसुर्जेः कृतः। २३ ॥ व्यवहारूपसिद्धार्थी 'सर्वभूतसुखालयते ॥ 23 ॥ शीत श्रीमदेवीभागाते महापुराणोड्यलकंभे युवनकोशो गाम । जृतीयोउधाय: ॥ 24 ॥

English Translation

O Child! Now I describe to you the progeny of the sons of Svāyambhuva Manu. Hear attentively. The hearing of which will enable one to enter into the highest place. Now is being described the history about the progeny of those who formed those Dvipas (islands) Varṣas(countries) and oceans for the welfare and happiness of all the creation and for the use of them. Hear. Here ends the Third Chapter of the Eighth Book on the description of the family of Manu in Śrī Mad Devī Bhāgavatam, the Mahā Purāṇam, of 18,000 verses, by Maharṣi Veda Vyāsa.